Ar ddechrau’r Rhyfel Mawr, ‘roedd Hiram ar ei wyliau blynyddol yn Blackpool. Ysgrifennodd at ei famgu ar gefn cerdyn post (a’i lun yntau a’r criw a aeth yno gydag ef). Wedi dychwelyd o’i wyliau, gweithiodd Hiram a chynilo digon i gadw’i famgu am gyfnod, wedyn aeth i ymuno a’r 10fed Mintai y Catrawd Cymreig, Cyngrhair y Rhondda, gyda ei lysfrawd 21689 Illtyd Williams ar yr 11fed o Dachwedd 1914, ond fe trosglwyddwyd Illtyd I 8fed Mintau y South Wales Borderers yn fuan ar ol ymaelodi. Yn ol fy nhad fe ymunodd Hiram a’r Rhyfel er mwyn rhyddhau’r gwledydd bach a oedd wedi ei goresgyn gan y gwledydd mawr. Recriwtiwyd y 10fed a’r 13 Mintai o blith glowyr De Cymru gan fwyaf o Cwm Rhondda gan David Watts Morgan aelod seneddol dros Ddwyrain Rhondda, ac yna fe ddaeth yn IS-Gyrnol yn y fyddin. Dechreuodd Watts Morgan ar daith recriwtio trwy’r ardal yn 1914, gan annog y glowyr i ymrestru ac ymladd. Enillodd y CBE am ei ymdrechion recriwtio, a’r DSO am ei ddewder milwrol ym Mrwydr Cambrai yn 1917. Rhodddwyd y 10fed a’r 13 Mintai ynghyd ar ddechrau’r Rhyfel Mawr i ffurfio’r 114fed Frigad, a oedd yn cynnwys hefyd y 14eg Mintai (Abertawe) a’r 15fed Mintai (Sir Gaerfyrddin), yn ogystal a Ffiwseliars Frenhinol Cymru, a cydnabuwyd nhw fel rhan o’r ’38 Adran Cymreig “y Fyddin Gymreig” neu “Fyddin Lloyd George”. ‘Adnebyddwyd milwyr y Byddin Cymreig gan bathodyn y DDraig Goch, yr oeddent yn gwisgo ar llewys ei cotiau milwrol. Erbyn 1915 ‘r oedd Cymru wedi cyfrannu 14% o’i dynion ifanc i’r fyddin, I gymharu a12% o’r Alban, 11% o Lloeger a 7% o’r Iwerddon. Fe dreiliodd y 38fed yr hanner cyntaf 1915 yng Ngogledd Cymru, yn Pwllheli a Prestatyn, yn hyfforddu i fod yn filwyr heb unrhyw arfau. Yn ystod yr amser yma fe ddaetth Hiram yn pencampwr paffio y 10fed Mintau. Yn ystod mis Awst fe trosglwyddyd nhw i Winchester, lle ‘roedd gwell maesydd hyfforddu. Yn mis Tachwedd daeth y gorchymyn i’r 38th paratoi i fynd i Ffrainc, ac felly bu’n rhaid i pob milwr saethu 24 rownd ar maesydd Salisbury Plain, ac ‘roeden nhw’n barod i brwydro! Fe adawodd Hiram Winchester ar yr ail o Rhagfyr (chwedl yw fod y swyddog oedd yn ei arwain ar y “march” o Winchester I Southampton, wedi colli ei ffordd!), ac fe laniodd yn Le Harve (via Southampton) ar y 3ydd o Rhagfyr, ac fe aeth i’r ffosydd am y tro cyntaf yn Richburg ar y noson o’r 13ydd o Rhagfyr. Yn ystod ei gyfnod yn y fyddin, fe welodd Hiram “action” yn Ffrainc a Belg, yn y Somme, Ypres, Mametz Wood, Armetrier’s ac Albert i enwi ond ychydig. Fe fu Hiram yn ffodus i fyw trwy’r hunllef, er iddo cael ei niweidio gyda ymysodiadau nwy mwstard tair gwaith, Ypres 1916, Armetier’s 1917, a Albert 1918. Ond fe fu farw aelodau ei deulu yn ystod y Rhyfel Mawr. Fe laddwyd ei lysfrawd Illtyd, ar yr 8fed o Fai 1917 ym Mrwydr Dojran yn tair ar hugain oed, ac fe gladdwyd ym Mynwent Milwrol Karasouli yn Selonica; yn ogystal fe fu farw ei cefnder, 37958 Albert Joseph Rees, aelod o Catrawd Dwyrain Efrog o'r twymyn ar yr 11fed o Ionawr 1918 yn 20 mlwydd oed yn Selonica, mab ifancaf Mr Joseph Rees, cyn rheolwr Gweithdy Tinplate Maesteg.
|
Brwydr Coedwig Mametz Gorffennaf 1916. Heb yn wybod iddo fe cafodd Hiram dynlawad ar brwydr y Somme Gorffennaf 1916. Ar ddydd Sul y 5ed o Fawrth, fe secondiwyd Hiram i’r 19fed Mintau o’r Catrawd Cymreig, neu’r “Pioneers”. Pwrpas y “Pioneers” oedd cloddio odan safle’r elyn a gosod ffrwydrau. ‘R oedd hwn yn gwaith peryglus, fe fu nifer o achosion lle fu’r cloddwyr yn ymladd y gelyn yn y twnelau! Fe fu Hiram yn cloddio yn Givenchy a Lavantie. Yn ol Amgueddfa y Rhyfel Mawr yn Albert, yr 19fed Mintau oedd wedi cloddio a paratoi y ffrwydrad mwyaf a ffrwydodd ar y 1af o Orffennaf 1916, sef Cawg Lochnagar (Lochnagar Crater). Ffrwydrwyd 66,000 o bwysau o ammonal 52 o droedfeddau o dan y ddaear, gan gadael cawg 90 llathen ar draws, a dyfnder o 70 o troedfeddau. Fe clywyd y ffrwydrad yn LLundain! Fe ail ymunodd Hiram gyda’r 10fed Mintau ar y 10fed o Fehefin. Mae Brwydr Coedwig Mamets, a ymladdwyd rhwng y 7fed a’r 12fed o Orffennaf, yn arwyddocaol am gwpwl o resymau: Dyma’r tro cyntaf i’r 38fed Adran, “Byddin Cymru” neu “Fyddin Lloyd George” ymladd ei brwydr ei hun;Dyma’r nifer fwyaf o anafiedig neu farw i’r 38fed ddioddef mewn unrhyw frwydr.Cafodd 4,000 o filwyr eu lladd neu eu hanafu o achos yr ymdaith hunllefus i fyny bryn agored yn wyneb dryllau peiriannol a magnelau’r gelyn.Dechreuodd y frwydr ar y 7fed o Orffennaf pan symudodd aelodau’r 14eg Bataliwn o’r 38fed at goedwig sylweddol Mamets dros dir agored, wedi gadael Coedwig Lindy a Choedwig Marlboro o’r gorllewin, dan orchymyn strategol y Cadfridog Haig. Y nod oedd anfon traedfilwyr y 38fed i ddal y goedwig. Trichan llath o’r goedwig, roedd cyflafan wrth i fagnelau trwm a dryllau peiriannol weithio yneu herbyn. Bu’n rhaid i’r milwyr nas anafwyd a nas lladdwyd ffeindio lle i guddio neu ddychwelyd. Dechreuodd yr ail ymosodiad ar Ddydd Llun y 10fed o Orffennaf. Erbyn hyn, roedd Hiram Davies wedi cyrraedd fel preifat yng Nghwmni “A” y 10fed Bataliwn, wedi ymdeithio o Friesmont ger Albert, wedi deufis gyda’r 19fed Cymreig, yn twneli dan linellau’r gelyn. Bu’r Cwmni’n ymdeithio er 26ain o Fehefin, pan adawon nhw Richonsart. Felly’r bwriad gwreiddiol oedd i’r 10fed ymosod ar y goedwig. Ymosododd Cwmni A y 10fed Mintau’r Catrawd Cymreig (sef cwmni Hiram) o Gwys Wen ar fore Llun y 10fed o Orffennaf am chwarter wedi pedwar. Defnyddiwyd dwy frigad - y 113ydd (Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig) tua’r chwith; a’r 114ydd (Brigad Hiram) tua’r dde - a’r 17fed Adran (Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig) yn cynorthwyo ar yr ystlys chwith. Cynllun syml oedd i’r fenter: ymosodiad o’r blaen dros dir agored, lawr o graig Cwys Wen, wedyn lan y llethr tuag at y wig. Doedd dim tactegau i dwyllo’r gelyn. Pan orchmynwyd yr ymosodiad, symudodd tri bataliwn (gan gynnwys un Hiram) lawer y graig ac i ganol glaw o arfau a saethau o fwledi a llwyddiant annisgwyl. Erbyn 11 y bore, roedd yr wyth bataliwn yn ymladd ynghanol y goedwig. Symudodd y frwydr yn ei blaen yn ffyrnig. Ond erbyn 6.30 y prynhawn, roedd yr Adran o fewn 40 llath i ymyl ogleddol y fforest. Er mwyn osgoi saethu ail linell yr Almaenwyr, tynwyd y milwyr ‘nol 200 llath i’r goedwig lle arhoson nhw yn eu tyllau dros nos. Aeth ymosodiad y bore wedyn a’r Adran yn agos i fan bella’r fforest, ond bu’n rhaid tynnu ‘nol er diogelwch. Y noson honno, fe adawodd yr Almaenwyr y goedwig a’i gadael yng ngofal y Cymry blinedig. Roedd y 38fed wedi gyrru milwyr gorau’r Almaen o goedwig mwya’r Somme. Drannoeth, daeth eraill i gymryd lle’r 38fed. Ar ddechrau’r frwydr, ymdeithiodd 4 bataliwn y 38fed i’r goedwig yn canu caneuon; ymdeithion nhw oddi yno’n dawel, heb ddigon o filwyr i ffurfio’r un bataliwn, a gadael 4,000 o ffrindiau a chydfilwyr yn farw, neu’n anabl ar gadfaes Coedwig Mamets. Codwyd cofeb Mamets ym 1987 ar ffurf draig yn herio’r goedwig er mwyn dathlu dewrder milwyr Cymreig yng Ngorffennaf 1916. Codwyd y gofeb ar gost Cymdeithas Ffrynt y Gorllewin ac fe wellhaodd Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad hi ym 1998. Dyma nifer colledig y 38fed Adran:
Cyfanswm 3993
Ar dydd Mawrth 31 o Orffennaf, fe fu Hiram yn ymladd yn Brwydr Pilckem, yn ardal Passchendaele, a oedd yn cymal cyntaf Trydedd Brwydr Ypres. Mae’r dyddiad yma a’r brwydr yma yn rhan annatod o hanes Cymru, yn arbennig hanes llenyddiaeth a hanes Eisteddfodol Cymru. Yn Brwydr Pilckem cafodd Preifat Ellis Humphrey Evans, o’r 15 mintau o’r Fiwsaliers Brenhinol Cymreig ei clwyfo’n marwol, yn un o 31,000 o filwyr a fu farw y diwrnod ni, fe disgrifiodd Haig y diwrnod fel “a fine day’s work”. Ellis Humphrey Evans oedd Hedd Wyn, mab Evan a Mary Evans o fferm Yr Ysgwrn, ger Trawsfynydd, Bardd y Gadair Ddu o Eisteddfod Geendlaethol Birkinhead 1917. Efallai mae ffawd a penderfynnodd fyddai enw Hedd Wyn yn gysylltiedig a gwlad Belg, oherwydd ffoadur cynnar y Rhyfel o Belg, sef Eugene Van Fleteren a cerfiodd y Gadair ar gyfer yr Eisteddfod. Mae Hedd Wyn wedi ei claddu yn Mynwent Coedwig Magnelau, Boezinge, Ieper, West Vlaanderen, Belg. Yn ystod 1917 fe fu farw lysfrawd Hiram, sef Illtyd, aelod o’r 8fed Mintau y South Wales Borderers. Fe annwyd Illtyd Williams Davies yn 3 Gwendoline Terrace, Llwydarth, Maesteg ar y 1af o Chwefror 1894. Yn ol ei tystysgrif geni ei fam oedd Mary Jane Davies (sef mam Hiram), ond doedd dim cofnod o’r tad. Damcaniaeth yr awdur yw fod, Illtyd wedi ei enwi ar ol ei dad, oherwydd Illtyd Williams oedd yr enw a defnyddiodd I cofrestri gyda’r byddin, ac hefyd dyma’r enw sydd ar ei carreg fedd. Mae’n debyg oedd Illtyd yn tipyn o embaras I’r teulu, mae erthyglau yn y Glamorgan Gazette sy’n son am Hiram, yn son am Illtyd fel ei lysfrawd (h.y. nid yn cofnodi ei enw, hyd yn oed ar ol iddo farw), mae mwy o parch yn cael ei rhoi I cefnder Hiram sef Albert Joseph Rees a fu farw o twymyn yn Selonica yn mis Ionawr 1918. Nid oes cofnod o Illtyd yn Census 1901, ‘R oedd aelodau teulu Hiram yn byw yn 1,2, a 3 Gwendoline Terrace. ‘Roedd mam Hiram sef Mary Jane Morgans (wedi ail briodi) yn byw yn rhif 1 gyda’I gwr a tri o blant, ond nid oedd Illtyd yno, ‘roedd ewythr Hiram (sef brawd ei fam) a’I teulu yn byw yn rhif 2 ac ‘roedd Hiram yn byw gyda’I famgu a’I tadcu yn rhif 3. Er hyn I gyd mae’n debyg fod Hiram yn agos at ei frawd, ac fe ymunodd y ddau y fyddin gyda’I gilydd ar yr 11fed o Tachwedd 1914. Fe cofrestrwyd y ddau ohonynt gyda’r 10fed Mintau y Catrawd Cymreig Illtyd yn 21689, a Hiram yn 21690.0Yn anffodus mae’r awdur methu darganfod pam na phryd y gwahanwyd Hiram a Illtyd. Fe glanniodd yr 8fed Mintau y SWB (South Wales Borderers) yn Selonica ar y 12fed o Tachwedd 1915 gyda’r pwrpas I cynorthwyo byddin Serbia yn erbyn byddinoedd yr Almaen, Awstria a Bwlgaria. Er nad oedd llawer o brwydrau ffyrnig I gymharu a Ffrainc a Belg, ‘roedd nifer o brwydrau bach, ac yn un o rhain cafodd Illtyd ei ladd gyda dau milwyr arall yn Brwydr Dorain ar yr 8fed o Fai 1917,ond yn 23ain oed. Gan ei fod yn frawd fy nhadcu, gan fy mod yn rhannu yr un enw, ac hefyd er mwyn cofio ei aberth , trwy cymorth y Lleng Prydeinig, rhwy’n trefnu fod torch o flodau gyda neges yn y Gymraeg yn cael ei rhoi ar ei fedd ar yr 8fed o Fai pob blwyddyn. Fe fu Hiram yn ymladd yn sawl brwydr yn trydydd Brwydr Ypres, ac fe fu rhaid iddo byw twy’r mwd a’r llacs a’r tywydd hunllefys yn ystod yr haf a’r hydref a oedd yn nodweddiadol o’r ardal yna o Belg yn 1917. Fe cafodd brwydr Ypres effaith mawr ar y 10fed Mintau oherwydd o’r niferoedd a lladdwyd yn Trydedd Brwydr Ypres, fe ddiddymwyd y 10fed Mintau ar y 3ydd o Chwefror 1918, a trosglwyddo’r ychydig oedd ar ol I’r 13 Mintau, yn ystod yr un amser fe aeth Hiram yn ol I Faesteg am pythefnos o “leave”. Fe soniodd erthygl yn y Glamorgan Gazette ar ddechrau Chwefror 1918 fod noson o dathlu a cefnogaeth I filwyr wedi cael ei gynnal yn tafarn y King’s Head yn Llwydarth gyda Corpral Hiram Davies fel y prif westai. Dyma’r tro cyntaf I Hiram ddod gartref ers I Illtyd a’I cefnder Albert marw, hefyd ‘r oedd e newydd dioddfed misoedd o uffern yn mwd a llacs Ypres. ‘Roedd Hiram yn teimlo’n isel iawn! Pan daeth y diwrnod I ddychwelyd I Ffrainc fe ddywedodd Hiram wrth ei famgu nad oedd e yn mynd yn ol I Ffrainc. Fe geisiodd ei famgu i pherswadio ei wyr I dychwelyd I Ffrainc, nid oherwydd o rhyw teyrngarwch I’r Deyrnas, ‘r oedd hi wedi colli dau o’I wyrion yn barod, ond oherwydd ‘r oedd hi’n gwybod fe fydda Hiram yn cael ei saethu fel “deserter” os oedd e ddim yn dychwelyd. Fe rhoddodd ei famgu arian I cyfeillion Hiram fel allent cymryd Hiram I tafarn y Railway yn Pontrhydycuff (perchennog y tafarn oedd ewythr Hiram, ac ‘roedd o fewn tafliad carreg I orsaf tren Llangynwyd), sicrhau fod Hiram yn feddw gaib, ac wedi iddo cwympo I gyscu rhoi e ar y tren I’w dosbarthu yn ol I maes y gad yn Ffrainc. Fe ail ymunodd a’r lladdfa fel aelod o’r 13 Mintau o’r Catrawd Cymreig, yn cadw 1 bwled yn poced ei frest, ac yn barod defnyddio’r bwled I ladd ei hunan os oedd rhaid iddo dioddef Nadolig arall yn y lladdfa. Anrhydeddwyd y D.C.M. i swyddogion Gwarant, swyddogion Comisiwn, yn gwasanaethu yn unrhyw cangeng o’r gwasanaethau milwrol Prydeinig a’r Gymanwlad. Y D.C.M. yw’ ail anrhydedd milwrol Prydeinig a’r Gymanwlad (Victoria Cross yw’r Cyntaf) am ymddygiad amlwg yn brwydr. Anrhydeddwyd 5 milwr o Gwm Llynfi a’r D.C.M. yn y Rhyfel Mawr 1914 -1918, John Francis O’Brien D.C.M., M.M. Ffiwsilwyr Brenhinol Dulyn, Daniel Casey D.C.M., David Rees D.C.M., Morgan Llywellyn Bowen D.C.M., a Hiram Davies D.C.M. o’r Catrawd Cymreig. Anrhydeddu 21690 H. Davies (Maesteg) a’r D.C.M. Pan oeddwn yn blentyn, byddai fy nhad David Davies weithiau’n arddangos y medalau i’m brodyr Steffan, Ffransis, Owain, fy chwaer Mair Non a minnau. A phan ofynem, “Am beth oedden nhw wedi rhoi’r medalau iddo fa?” ‘byddai fy nhad yn chwerthin wrth gofio’r ateb a gawsai yntau’n blentyn. Difynai ei dad yntau a’r geiriau “Am fyta’r blydi bwyd uffernol, o’ nhw weti rhoi i ni!”. Anrhydeddwyd Hiram a’r DCM am ei waith yng Nghoedwig Delville, (neu “Coedwig y Diafol” chwedl y milwyr am y goedwig) yn ystod y gwthiad mawr yn mis Awst 1918, a arweiniodd drachefn at y Cadoediad ar 11eg Tachwedd 1918. Mae’r Bois Delville (neu d’Elville) yn ardal o goedwig tua chilomedr sgwar ar gyrrion pentre Longueval yn y Somme. Roedd ym meddiant 9fed Cyngrhair o’r Gatrawd yr Alban rhwng Gorffennaf ac Awst 1914. Aeth i feddiant y gelyn erbyn Ebrill 1918. Cymry’r 38fed a gipiodd y goedwig eto ar 28ain Awst 1918, er colli 52 o filwyr. Dyma’r geiriau a ddatganwyd yn ffurfiol ar y 26ain Medi 1918: Decoration: - DISTINGUISHED CONDUCT MEDAL. For gallantry, and initiative on 27th Aug. 1918 during the attack. When the attack was temporarily checked by heavy M.G. and rifle fire, this N.C.O. at once organised a bombing party and led them against a nest of three Machine Guns, whish he skilfully out-manoeuvred and bombed, killing many of the teams and causing the surrender of the remainder. This greatly helped the advance to continue.” Dywed y datganiad yn y London Gazette (y dataganiad swyddogol i’r cyhoedd) ar y 15fed o Tachwedd 1918: “21690 Cpl. H. Davies, Welsh R. (Maesteg). Cyhoeddodd y Glamorgan Gazette ar 25ain o Hydref 1918: Dyma erthygl a ysgrifennodd fy nhad David Davies I’r Hogwr, (Tachwedd 1995) yn olrhain hanes anrhydeddu Hiram:
“ Yr oedd yn 1919 cyn iddo ddychwelyd yn derfynol,yn dristach onid yn gallach dyn. Fe fu farw fy nhad pan nad oeddwn i ond pedair ar ddeg oed a bu perthynas agos rhyngom pan oeddwn i’n blentyn – a pherygl, efallai, i mi ramanteiddio tad a gollwyd. Serch hynny, fe fum wrthi’n ceisio olrhain, mor wrthrychol a oedd yn bosibl, beth o hanes ennill y fedal. O’i dystiolaeth ef, a’r dynion eraill a oedd gydag ef yn y ffosydd, y mae’r darlun a geir yn wahanol i’r citation. Y mae’n debyg nad oedd yr ymgyrch wedi dechrau pan ddaeth cyflenwad newydd o fechgyn dwy ar bymtheg a deunaw oed o gymoedd y De – a phob un ohonynt yn edrych ymlaen yn awchus am weld action. I’r dynion a oedd wedi goroesi dwy flynedd yr oedd yn amlwg mai dyma fyddai action diwethaf y bechgyn unwaith y deuai’r gorchymyn i symud ymlaen. Yr oedd tair nythiad o ynnau buan yn gallu taflu rhwyd o dan ar draws y tir o flaen y ffosydd ac i’r diriogaeth angheuol honno y disgwylid i’r bechgyn fynd. Nid oedd dim byd amdani felly ond symud y gynnau buan. Yn ol y citation yr oedd bombing party. Yn ol ei dystiolaeth ef a thystiolaeth eraill a oedd yno – aeth ar ei ben ei hunan. Yn ei farn ef, yr oedd gwell cyfle gan un dyn yn symud yn dawel. Yr oedd ar goll o’i uned am ddau ddiwrnod a’r sibrwd ar led iddo gael ei ladd, eithr erbyn i’r gorhymyn ddod i fynd “over the top” yr oedd wedi dychwelyd. Arhosai digon o beryglon ar ol i wynebu’r glalanciau on fel y dywedodd ef ei hun; “O’wn i’n gallu wynepu mamau’r crots ‘na a gwetyd: “yr hyn a allwn, mi a’i gwnaeth.”
Y mae’r ddau fersiwn yn enghraifft o’r gagendor sydd rhwng amgyffred y dyn cyffredin o sefyllfa ac ymgyffred yr oruwchwyliaeth. Yr oedd Hiram Davies yn un o’r rhai ffodus a lwyddodd i ddychwelyd o’r rhyfel. Yr oedd ei lysfrawd, Illtyd, yn llai ffodus, fe fu farw yn Selonica, yn aelod o’r South Wales Borderers. Digwyddiadau digon brawychus yw pob rhyfel a phob un yn rhoi bod i wrhydri a ddioddefaint. Y mae’n fuddiol i ni’ gofio’r rhai a wnaeth aberth eithaf ynddynt, ac mae yr un mor fuddiol i ni sicrhau y gwneir yr hyn a ellir i leddfu dolur y rhai sydd yn dioddef o ganlyniad i’r rhyfeloedd. Dyna pam y byddaf i’n gwisgo pabi coch ag arddeliad er cof am fy nhad ac er mwyn cyfrannu at leddfu dyddiau’r gweddill sy’n dal i ddioddef.” Yn anffodus nid oedd y Cadoediad ar y 11fed o Dachwedd 1918 yn diweddglo brwydrau Hiriam, r oedd y brwydrau yn erbyn afiechyd oherwydd ei amser yn y rhyfel a’i brwydrau yn erbyn bearaueratiadd haerllug (gweler y llythyrau amgaedig) yn brwydrau a collodd, pan bu farw yn ysbyty Maesteg ar Fehefin 16ed 1943 yn 55 mlwydd oed. Wrth ymchwilio rhan o fywyd Hiram Davies, dw’i wedi sylweddoli’r hypocratiaeth sydd ymysg yn ein cymunedau heddiw. Nid gwleidyddwyr, cadfridogion na arweinwyr gwledydd sy’n cyfrifol am ein rhyddid yr ydym yn mwynhau,(rhyddid i drafod, rhyddid i pleidleisio etc) ond pobol fel Hiram Davies a’r miliwnau o bobol dros y byd a oedd yn fodlwn aberthu eu bywydau er mwyn i’r cenedlaethau yn y dyfodol i fwynhau eu rhyddid. Braint a enillwyd gan y pobol arbenig yma. Mae geiriau “ Hen Wlad Fy Nhadau”, yn gymwys i adlewyrchu aberth y popol yma,nid dim ond y Cymry, ond yr holl bobol trwy gydol y byd a oedd yn fodlon gwneud yr aberth eithaf er mwyn rhyddid
Diary 1916 Memoranda Jan 5 Wed Jan 6 Thurs Jan 7 Fri Jan 8 Sat Jan 9 Sun Jan 10 Mon Jan 11 Tues Jan 12 Wed Jan 13 Thurs Jan 21 Fri Jan 22 Sat Jan 26 Wed Jan 27 Thur Jan 31 Mon Feb 8 Tue Feb 12 Sat Feb 16 Wed Feb 20 Sun Feb 24 Thur Feb 27 Sun March 2 Thur Mar 5 Sun Mar 7 Tue Apr 15 Sat Apr 16 Sun Apr 17 Mon June 10 Sat June 13 Tue June 14 Wed June 26 Mon June 27 Tuesday Reached Neuvivillette in the morning and left the same night June 28 Wed June 30 Fri July 1 Sat July 2 Sun July 3 Mon July 4 Tue July 5 Wed July 10 Mon July 11 Tue July 12 Wed July 13 Thur July 15 Sat July 16 Sun July 19 Wed July 23 Sun July 28 Fri July 30 Sun July 31 Mon Aug 2 Wed Aug 3 Thur Aug 6 Sun Aug 8 Tue Aug 12 Sat Aug 15 Tue Aug 16 Wed Aug 19 Sat Aug 22 Tue Aug 23 Wed Aug 27 Sun Aug 29 Tue Sept 5 Tue Sept 6 Wed Sept 10 Sun Sept 14 Thur Sept 18 Sept 22 Fri Sept 26 Tue Sept 30 4 Oct Wed Oct 8 Sun Oct 12 Thur Oct 16 Mon Oct 20 Fri Oct 24 Tues Oct 28 Sat Nov 1 Wed (In diary, printed “Holiday on Stock Exchange Nov 5 Sun Nov 9 Thur Nov 13 Mon
Memoranda But stock bridge cover Boots Extract from letter written by Hiram Davies DCM circa February 1930 to the Ministry of Pensions re cancellation of War Pension B. Gastritis caused through Gas contracted on active service Ypres 1916 Armetier’s 1917 Albert 1918. C. Every time I was gassed it effected my stomach + caused vomiting. I had cause to be operated upon in July 1927 and Pneumonia set in after Surgery all through gas on my chest according to the doctors + matron at the hospital. I required a second operation and the doctors said they could not give me choloform + they had to operate without owing to the gas on my chest. D. I am now unable to follow any employment owing to my illness. I applied in Nov 1923 for another board + was refused by ministry of pensions Area Sub office Port Talbot owing that I had lost on a final tribunal F. I was a healthy man going to the army not knowing what it was to have a days illness + now I cannot do any work + have had to go to the gaurdians for maintenance.
|
This web site is designed, maintained and promoted by Wales Web Design © Exposure 2000 Ltd